ادغام معماری ایران و اروپا در مجموعه کاخ گلستان

ادغام معماری ایران و اروپا در مجموعه کاخ گلستان
مجموعه کاخ گلستان، اثر تاریخی بی نظیر عصر قاجار میباشد که در سال 2013 در یونسکو به ثبت رسید. به دلیل منحصر به فرد بودن این اثر، یونسکو سه معیار ثبت ( ii و iii و iv ) معتبر و ارزشمند را برای کاخ گلستان در نظر گرفت.

کاخ گلستان در قلب تهران و در خیابان پانزده خرداد قرار گرفته است. این مجموعه از قدیمی ترین بناهای تهران میباشد که در عصر زندیه و صفویه ساخته شده اما در اعصار مختلف مورد تکمیل و ترمیم قرار گرفته است. بیشترین ویژگی های این مجموعه متعلق به دوران سلطنت قاجار است. در حال حاضر قصر گلستان شامل 8 کاخ میشود که به عنوان موزه و باغ های سیاحتی مورد استفاده قرار میگیرد. دور تا دور قصر گلستان توسط دیوارها و دروازه هایی محاصره شده است. معماری کاخ گلستان بسیار حرفه ای و جذاب بوده و شامل سبک ها و نقش و نگارهای اروپایی و ادغام آن با هنر ایرانی میباشد.
از نکات جالب دیگر، نوع استفاده از این مجموعه است. کاخ گلستان در زمان قاجار، تنها برای حکومترانی یا اقامتگاهی برای خانواده سلطنتی به شمار نمیرفته است. استفاده برجسته دیگری که از این کاخ میشده، تعلیم و تربیت هنرمندان و معماران بوده است. کاخ گلستان مکانی برای تولید هنر در قرن 19 ام به حساب می آید و مهم ترین مرکز هنری قاجار بوده است. این مجموعه ارائه دهنده زبان معماری و هنر دکوراسیون بی همتا در دوران قاجار و خصوصا پادشاهی ناصرالدین شاه محسوب میشود. این مجموعه نمایانگر اثرپذیری ایرانیان از هنر اروپا، و ادغام هر دو سبک توسط ایرانیان میباشد. هنرمندان ایرانی با نوع معماری و هنر خود توانستند گام بزرگی را به سمت مدرنیته بردارند. مدرنیته و اقدام برای همسو شدن با آن، از آرزوهای ناصرالدین شاه بود که با ترور او ناتمام ماند.

این مجموعه به بخش های مختلفی تقسیم میشود:


خلوت کریمخانی 
در شمال غربی محوطه گلستان، یک ایوان سه دهنه که بوسیله ستون هایی پابرجاست، قرار دارد. در وسط ایوان چشمه کوچکی قرار دارد که آب از میان آن به قسمت های مختلف باغ منشعب میشود. در گذشته از این محل برای ورود به دیوانخانه و تالار تخت مرمر استفاده میشد، اما در زمان ناصرالدین شاه به دلیل تغییر ساختار ساختمان ها مسدود گردید.

این ایوان که به نام خلوت کریمخانی یا جلو خان هم خوانده میشود، در زمان کریمخان زند بنا نهاده شد. در سال 1206 ه.ق بود که آقا محمدخان قاجار دستور داد جسد کریمخان زند را در زیر این مکان که محل عبور و مرور قاجاریان بود بیاورند. در تاریخ بارها ذکر شده که آقا محمدخان قاجار انواع و اقسام بی احترامی ها را به جسد کریمخان کرده است و دلیل دفن او در این مکان هم لگدمال شدن قبر او بوده است. در زمان ناصرالدین شاه این مکان دچار تغییراتی گردید و به صورت محصور درآمد. به دلیل فضای دنج و زیبای این ایوان، ناصرالدین شاه این مکان را برای خلوت خود در نظر میگرفت و در آن قلیان میکشید.




در دوران پهلوی اول بود که دستور شکافتن زیر پله ها صادر شد و استاد حسین میدانی مسئول انجام این پروژه بود. پس از مقداری خاکبرداری بود که قطعات استخوان کریمخان زند پیدا شد. پس از کشف قطعات استخوان کریمخان، از دربار پهلوی به فرمانداری قم دستوری مبنی بر انتقال جسد وکیل الرعایا (کریمخان) صادر گردید. از آن زمان بود که جسد وکیل الرعایا در کنار شاه صفی و شاه سلطان حسین دفن گردید. در حال حاضر مقبره ناصرالدین شاه و تخت فتحعلی شاه در این مکان قرار دارند.


ایوان تخت مرمر
تخت مرمر جایگاهی برای مراسم سلام و بارعام بوده است. این تخت سرشار از ظرافت و هنر ایرانی بوده و قدیمی ترین بخش کاخ گلستان محسوب میشود. انواع و اقسام حکاکی و منبت کاری و سنگ تراشی بر روی آن صورت پذیرفته که در کمتر جایی میتوان نمونه آن را دید. قدمت برخی از قسمت های تخت مرمر را به زمان زندیه نسبت داده اند. در سال 1221 بود که فتحعلی شاه قاجار به حجاران و منبت کاران اصفهان امر کرد تا از سنگ مرمر زرد برای او تختی بسازند، تا در وسط ایوان قرار بگیرد.




تخت مرمر از حدود 65 قطعه مرمر بزرگ و کوچک تشکیل شده است. قطعات به کار رفته در این تخت عبارتند از: (5 قطعه سنگ مرمر صاف، پله ها 7 قطعه، طارمی ها 21 قطعه، پایه ها و ستونها و مجسمه های حامل تخت 21 قطعه، مجسمه های کوچک دور تخت 12قطعه). نقاشی تخت مرمر بر عهده میرزابابای شیرازی و حجاری آن بوسیله محمد ابراهیم اصفهانی صورت پذیرفته است.


نگارخانه
ناصرالدین شاه پس از سفری که به اروپا داشت تغییراتی در دیدگاهش بوجود آمد و این تغییرات را در کاخ گلستان هم اعمال کرد. معماری این بنا توسط معمار باشی (ابولحسن معمار) در سال 1293 هجری قمری به وقوع پیوست. نگارخانه فعلی در برگیرنده آثار نقاشان و هنرمندان متاخر دوران قاجار مانند محمود خان صبا ، محمد غفاری کاشانی (کمال الملک ) ، میرزا مهدی خان ( مصورالملک )، آقا میرزا موسی و ... می باشد.



موزه مخصوص
موزه مخصوص قسمتی از تالار سلام میباشد که در سال 1291 هجری قمری(1253 شمسی) و پس از سفر اول ناصرالدین شاه به اروپا ایجاد شد. معماری این بنا توسط معمار باشی(ابولحسن معمار) انجام شد. ابولحسن معمار از شاگردان صنیع الدوله بود که به علت هوش و استعداد بالا و ارائه طرح های بسیار مناسب، معمار باشی ناصرالدین شاه شد و به لقب صنیع الملکی مفتخر گردید.




موزه مخصوص در زمان پهلوی دچار تغییراتی شد. این تغییرات خصوصا در گچبری دیوارها و سقف مشهود است. از آن هنگام بود که این مکان موزه مخصوص نام گرفت، و از نفیس ترین اشیاء دوره قاجار برای تزئین فضای داخلی آن استفاده شد.  این موزه در تاریخ 28 اردیبهشت ماه 1388  برای بازدید عموم بازگشایی شد.



تالار اصلی (تالار سلام)
تالار سلام از ابتدا به عنوان محلی برای  موزه ساخته شده بود اما به دلیل اجرای مراسم های زیاد، تالار سلام نام گرفت. ناصرالدین شاه پس از بازگشت از اروپا دستور داد عمارات قدیمی شمال باغ گلستان را تخریب کردند و به جای آن قسمت های مختلف تالار سلام ساخته شد. بنای تالار در سال 1293 قمری تمام شده است، اما چیدمان اشیاء و دکوراسیون آن سالها به طول انجامیده و بنا بر گزارش ها در سال 1296 قمری به اتمام رسیده است. خود ناصرالدین شاه در چیدمان این تالار دست برده و اوقات فراغت خود را صرف تغییر دکوراسیون میکرده است.




بنجامین از سفیران امریکا در ایران کتابی به نما "ایران و ایرانیان" دارد. او در این کتاب در خصوص تالار سلام مینویسد: 
"...عالی ترین قسمت عمارات سلطنتی ناصرالدین شاه همان تالار سلام است که از نظر ابعاد و جلال و شکوه خود یکی از عالیترین تالارهای دنیاست . سقف و دیوارهای آن بوسیله گچ بری تزئین گردیده است، نظیر همان گچ بری هائی که در کاخ الحمراء نیز دیده می شود . کف تالار بوسیله کاشیهائی که با نقوش زیبا بصورت موزائیک درآمده مفروش شده است. در وسط تالار میز بسیار بزرگی قرار دارد که تمام قسمت های آن بوسیله ورقه های زرین پوشیده شده و در دو طرف تالار صندلیهای دسته دار که آنها نیز از ورقه های طلا پوشیده شده اند چیده شده است ...."
لازم به ذکر است تاجگذاری پهلوی اول و دوم در این تالار صورت پذیرفته است.



حوضخانه
باز هم اثر سفر ناصرالدین شاه به اروپا! ناصرالدین شاه پس از بازگشت از اروپا نقطه عطفی را در کاخ گلستان بوجود آورد. این تغییرات منجر به بوجود آمدن سبک جدیدی از معماری در ایران شدند، زیرا حاصل ادغام معماری اروپا و ایران بودند.
سفرهای اروپای ناصرالدین شاه، منجر به تغییرات اساسی در حوضخانه شد. مورخان و مفسران تاریخ از این سفرهای ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه برداشت های متفاوتی دارند، اما معمولا یک نکته را مدنظر میگیرند.



ناصرالدین شاه میخواست تغییرات اروپا را وارد ایران کند اما نمیدانست که با دیکتاتوری و خودکامگی نمیتوان این پروسه را کامل کرد. او بدون اینکه از قدرت خود کم کند و به حقوق شهروندی بپردازد، صرفا در انتقال هنر اصرار ورزید و به همین دلیل هم ترور شد. در حقیقت میتوانیم بگوییم انتقال فرهنگ کشورهای غربی توسط ناصرالدین شاه ناتمام ماند.



شمس العماره
ناصرالدین شاه پس از دیدن تصاویر کاخ های اروپایی، تصمیم میگیرد تا کاخی همانند آنها بسازد. او در سال 1282 هجری قمری تصمیم خود را با دوستعلی خان در میان میگذارد  و او نیز با معماران و استادان بزرگ آن زمان مانند علی محمد کاشی، پی ریزی بنا را آغاز میکنند. ساخت بنا پس از دو سال به پایان میرسد و ناصرالدین شاه نام آن را شمس العماره میگذارد.




شمس العماره هم از نظر نقشه و شکل ظاهری و هم از نظر آرایش داخلی یکی از بناهای تاریخی و جالب تهران است و آینه کاریها و نقاشیها و گچ بریهای دیوارها و سقف های آن از حیث نمایش شیوه های مختلف و متنوع تزئینات داخلی در ایران بی نظیر است. شمس العماره در 5 طبقه ساخته شده است.



تالار الماس
در قسمت جنوبی محوطه باغ گلستان، تالار الماس قرار دارد که از قدیمی ترین بناهای کاخ گلستان است. این تالار در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شده، اما در زمان ناصرالدین شاه تغییراتی را به خود دیده است.




در این تالار انواع مراسمات و آیین ها صورت میگرفته و به دلیل تزئینات و آیینه کاری های داخلی اش به تالار الماس خوانده میشده است. بنابر نوشته معیر الممالک، در زمان ناصرالدین شاه در این مکان انواع و اقسام پرندگان نگهداری میشدند و ناصرالدین شاه برای تماشای این پرندگان لحظاتی را در این عمارت میگذارند.



عمارت بادگیر
این عمارت در زمان فتحعلی شاه در جنوب باغ گلستان احداث شد، اما در زمان ناصرالدین شاه توسط حاجب الدوله تصرفات عمده ای در آن انجام گرفت و به شکل امروزی در آمد. در زیر عمارت بادگیر حوضخانه وسیعی وجود دارد (عکسخانه فعلی) که در چهار گوشه آن چهار بادگیر بلند از کاشی های معرق آبی و زرد و سیاه با قبه های زرین قرار گرفته و هوای حوضخانه و تالار و اتاقها بوسیله آنها بخوبی خنک می شود. پادشاهان قاجار اگر در ایام تابستان در تهران می ماندند، از این حوضخانه استفاده میکردند. جالب است بدانید که تاجگذاری مظفرالدین شاه در سال 1313، به دلیل شدت گرمای هوا در تالار همین عمارت برگزار شد.




از دست نوشته های معیر الممالک اینطور بر میاید که در حوضخانه عمارت بادگیر، انواع طیور زیبا را رها کرده بودند و شاه برای تماشای آنها به این محل می آمد.


مجموعه کاخ گلستان از آثار هنری برجسته ایران محسوب میشود که جریان زندگی قصرنشینی در آن به وضوح قابل مشاهده است. شابش پیشنهاد میکند حتما از قسمت های مختلف این کاخ دیدن فرمایید.


نظرات کاربران

از اینکه ما رو در راستای ارائه خدمات بهتر یاری میکنید سپاسگزاریم
راضی هستم
بد نبود
راضی نیستم